Breytt öryggisumhverfi á norðurslóðum kallar á að innviðaþarfir Vestfjarða séu skoðaðar í nýju samhengi. Daglegt líf og atvinnuskilyrði íbúa geta um leið styrkt áfallaþol og öryggi svæðisins.

Þetta var meðal þess sem kom fram í upphafi málstofunnar Dual-Use Infrastructure & Resilience in the Arctic á Hringborði Norðurslóða – Arctic Circle – í Hörpu. Málstofan var haldin á vegum Framfarafélags Vestfjarða og Vestfjarðastofu.

Vestfirðir eru fámennur landshluti, en íbúar gera engu að síður sömu kröfur um trausta innviði og fólk annars staðar á landinu. Á sama tíma hefur staða Norðurslóða í öryggis- og varnarmálum breyst verulega á síðustu árum. Þótt uppbygging innviða geti verið krefjandi á fámennu svæði eru þeir nauðsynlegir til að tryggja búsetu og lífsgæði.

Innviðaþarfir Vestfjarða í samhengi við öryggismál

Þegar umræða um varnir og öryggi á norðurslóðum fór að aukast hóf Vestfjarðastofa að skoða hvernig hefðbundnar innviðaþarfir fjórðungsins tengdust breyttu öryggisumhverfi.

Í því skyni var unnin skýrslan Varnarinnviðir á Vestfjörðum í ljósi borgaralegra þarfa. Brynja Huld Óskarsdóttir, sem starfar hjá NATO-þinginu og er frá Ísafirði, kom að því að setja þarfir Vestfjarða í stærra alþjóðlegt samhengi. Markmiðið var ekki að kalla eftir sérstakri hernaðaruppbyggingu, heldur að greina hvaða innviðir, sem svæðið þarf hvort sem er, gætu jafnframt aukið viðnámsþrótt landsins.

Björgunarsveitir í fyrsta sæti

Í skýrslunni voru ýmsir innviðir metnir út frá því hversu mikið þeir gætu styrkt bæði borgaralegt samfélag og öryggi. Þar á meðal voru farsímakerfi, ljósleiðarar, orkuframleiðsla, flugvellir og búnaður björgunarsveita. Björgunarsveitir komu sérstaklega sterkt út úr greiningunni.

Björgunarsveitir á Íslandi eru að stórum hluta mannaðar sjálfboðaliðum og fjármagna mikilvægan búnað með stuðningi fyrirtækja og almennings. Björgunarbátur sem kom til Ísafjarðar árið áður var til dæmis fjármagnaður af samfélaginu sjálfu. Aukin framlög ríkisins til björgunarsveita gætu því verið eðlilegur liður í að styrkja áfallaþol landsins.

Búnaður björgunarsveitanna er dæmi um raunverulega tvínota fjárfestingu: hann nýtist samfélaginu í daglegu starfi en getur jafnframt gegnt lykilhlutverki þegar alvarleg áföll eða neyðarástand skapast.

Orkuöryggi hluti af sömu mynd

Orkumál sýna einnig hvernig þarfir íbúa og þjóðaröryggi geta farið saman. Vestfirðingar hafa lengi kallað eftir aukinni raforkuframleiðslu innan fjórðungsins. Sterkara orkukerfi myndi draga úr því hversu háð svæðið er flutningi raforku utan að og um leið auka viðnámsþrótt þess.

Umræða um tvínota innviði þarf því ekki að snúast eingöngu um ný mannvirki vegna varnarmála. Hún getur einnig orðið leið til að hraða uppbyggingu innviða sem íbúar og fyrirtæki á Vestfjörðum hafa lengi kallað eftir.

Nálægðin við Grænland skiptir máli

Landfræðileg staða Vestfjarða hefur öðlast nýja þýðingu í ljósi aukins vægis Grænlands og Norðurslóða. Samvinna Bandaríkjanna, Danmerkur og Grænlands vekur jafnframt spurningar um hvaða hlutverki Vestfirðir gætu gegnt í þeirri þróun.

Vestfirðir hafa áður gegnt hlutverki í varnarkerfi Norður-Atlantshafsins. Breski herinn kom upp ratsjáraðstöðu á svæðinu í síðari heimsstyrjöldinni, Bandaríkjamenn tóku síðar við og ratsjárstöð var reist á Bolafjalli undir lok 20. aldar. Hún er enn starfrækt.

Umræðan á málstofunni benti til þess að tækifærið felist fyrst og fremst í að byggja upp sterkari samfélög og innviði sem hafa sjálfstætt borgaralegt gildi en geta um aukið öryggi og áfallaþol landsins.